Günlük konuşmalarda sıkça kullandığımız “travma” kelimesi, bazen yalnızca bizi strese sokan olayları tanımlamak için kullanılıyor. Oysa psikolojik travma; kişinin günlük akışını bozan, ani, beklenmedik, yoğun korku, panik ve çaresizlik yaratan, kişinin dünyayı anlamlandırma biçimini sarsan yaşantılar için kullanılan bir kavramdır.
Bir trafik kazası, deprem, sel, taciz, aile içi şiddet, uzun süreli baskı altında kalma ya da yıllar süren bir ilişkide yaşanan ilk fiziksel şiddet bile travmatik bir deneyim olabilir. Travmanın tanımını belirleyen en önemli şey, olaya kişinin verdiği duygusal ve bedensel tepkidir.
Bir Olayı Travmatik Yapan Nedir?
Bir yaşantının travma olarak tanımlanabilmesi için kişinin aşağıdaki tehdit algılarından en az birini yaşaması beklenir:
- Yaşamına yönelik tehdit
- Vücudunun bütünlüğüne yönelik tehdit
- Sevdiklerine yönelik tehdit
- İnanç sistemlerine ya da temel güven duygusuna yönelik tehdit
Kişi böyle bir durumda yoğun korku, çaresizlik, dehşet ya da donakalma tepkisi verebilir. Travmanın özünde; güven duygusunun sarsılması, kontrolün kaybedilmesi ve dünyanın eskisi kadar güvenli olmadığı hissi vardır.
Aynı olayı yaşayan iki kişiden biri bunu travma olarak algılamazken, diğeri hayatının en tehdit edici deneyimi olarak görebilir. Bu nedenle travmanın tanımını olay değil, olaya verilen bireysel tepki belirler.
Tekrarlayan ve Tek Seferlik Travmalar
Travmatik yaşantılar farklı şekillerde ortaya çıkabilir:
Tek seferlik olaylar:
- Kazalar
- Doğal afetler
- Ameliyatlar
- Kaybın yaşandığı ani olaylar
- Şiddete maruz kalma
Tekrarlayan olaylar:
- Çocukluk çağı istismarı
- Çocuk ihmali
- Savaş ve göç süreçleri
- Süregelen şiddet içeren ilişkiler
Bu yaşantılarda kişi çoğu zaman çaresizlik, güvensizlik, zihinsel karışıklık ve kontrol kaybı yaşar.
Travmaya Verilen Normal Tepkiler: Beş Aşamalı Model
Travmatik olaylardan sonra verilen tepkiler çoğunlukla normal ve beklenen tepkilerdir. Araştırmalar, bu tepkilerin beş temel aşamada ortaya çıkabileceğini gösteriyor:
1. İlk Etki Aşaması
Korku, panik, kaygı, donakalma ve şok hissi ön plandadır.
2. Kahramanlık Aşaması
Kişi durumu toparlamak için büyük çaba gösterir. Fiziksel ve duygusal olarak kendini tüketene kadar mücadele edebilir.
3. Balayı Aşaması
Hayatta kalmanın verdiği güç, çevreden gelen destek ve yardımlara duyulan minnettarlık artar.
4. Uyanış Aşaması
Desteklerin azalması, işlemlerin aksaması ya da beklentilerin karşılanmaması nedeniyle engellenmişlik ve öfke hissi ortaya çıkabilir.
5. Yeniden Yapılanma Aşaması
Kişi yavaş yavaş olayla ilgili daha gerçekçi bir bakış geliştirmeye başlar. Sorumluluk alma, sorun çözme becerileri devreye girer.
Bu aşama, gerekli görüldüğünde psikoterapinin en etkili olduğu dönemdir.
Sonuç: Travmaya Verilen Tepkiler Normaldir ve Zamanla Düzenlenebilir
Travma yaşayan her bireyin tepkisi kendine özgüdür. Kimi insanlar kısa sürede toparlanırken, kimi kişiler daha uzun süre etki altında kalabilir. Bu süreçte profesyonel destek, kişinin güven duygusunu yeniden kurmasına ve yaşamını daha sağlıklı bir şekilde sürdürmesine yardımcı olabilir.
Not: Bu içerik, DBE web sitesindeki bilgilendirme metninden yararlanılarak düzenlenmiştir; tıbbi tavsiye niteliği taşımaz ve yalnızca genel bilgi amaçlıdır.
